ANA SAYFA GÜNDEM EKONOMİ ŞİRKETLER ÖZEL HABER ANKARA SAĞLIK YAŞAM VİDEOLAR
Türkiye'nin Kovid-19'la mücadelesinde son durum
Türkiye'nin Kovid-19'la mücadelesinde son durum
Sedat Peker hakkında tutuklama kararı
Sedat Peker hakkında tutuklama kararı
Antalya'ya gelen turist sayısı 8 milyonu aştı
Antalya'ya gelen turist sayısı 8 milyonu aştı
Colin Powell hayatını kaybetti
Colin Powell hayatını kaybetti
Meteorolojiden sağanak uyarısı
Meteorolojiden sağanak uyarısı

Hüseyin ALPASLAN

TEHCİR SUÇLAMASIYLA BAŞLAYAN TUTUKLAMALAR
23 Eylül 2021 Perşembe

1918 yılının kasım ayından itibaren başta İngilizler olmak üzere İtilaf Devletleri, Ermeni Tehciri sebebiyle sorumlu tutulan 1915 yılının ittihatçı hükûmet kadrolarının ve sevklerde suistimali olduğu iddia edilen memurların tutuklanması için her alanda baskılarını arttırmışlardır. İngiltere’nin merkez medyasındaki basın mensupları, yaptıkları haberlerde seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirerek, savaş zamanında Ermenilere uygulanan kötü muamelelerin üzücü olduğunu, sebep olanların en ağır şekilde cezalandırılması için Padişah Vahideddin’in emir verdiğini yazmışlardır.

Batı medyasında, savaş zamanında Ermenilerin düşmanlarla yaptıkları iş birliği, Türk ordusuna cephe gerisinde yapılan sabotajlar, devlete karşı isyanlar ve Müslümanlara karşı işlenen katliamlar yer almadığı gibi Ermeni çetelerin yaptıkları meşru gibi gösterilmeye çalışılmıştır.

 Daily Mail gazetesi muhabiri G. Ward Price ile Padişah Vahideddin arasında yapılan söyleşide, Vahideddin, Ermeni meselesinden müteessir olduğunu, suçluların gerekli cezayı almaları için elinden geleni yapacağını, babasının ve kendisinin İngiliz hayranı olduğunu söylemiştir[1]. Sarayın, batının isteklerine, gayrimüslimlerin arzularına ve İttihatçılara muhalif örgütlenmelerin taleplerine çanak tutması üzerine; hükûmet, tehcir zanlılarının bir an önce tutuklanmaları ve yargılanmalarının başlaması maksadıyla, hukuki ve fiziki şartları oluşturmak için yoğun bir gayret içerisine girmiştir.

Yeni bir düzenlemeyle kurularak 24 Kasım 1918 tarihinde vazifeye başlayan tahkikat komisyonu (Tetkik-i Seyyiât Komisyonu), derhal şüphelileri tutuklama faaliyetine girişmiştir. Padişah Vahideddin’in yabancı basına verdiği röportajdan sonra tutuklamalar hızlanarak artmıştır. 25 Kasım’da komisyon tarafından İlk tutuklanan ittihatçı olan Diyarbakır eski valisi Dr. Reşit Bey, 25 Ocak 1919 tarihinde Bekirağa Bölüğü’nden (Resmi adı İstanbul Muhafız Dairesi) firar etmiştir. Dr. Reşit Bey’den sonra 2 Aralık’ta Mamüratülaziz valisi Sabit Bey[2], 16 Aralık’ta Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey[3], hızlı bir şekilde tutuklanmışlar, 21 Aralık’ta da Ereğli Kazası Kaymakamı Şevki Bey, vazifesinden azledilmiştir[4].

Taşrada görevli tahkikat heyetleri, tehcirde suç işledikleri tespit edilen veya ihbarlar üzerine suçlu oldukları iddia edilen kişilerin İstanbul’a celp edilmesini sağlamışlardır. Bulunamayan şüpheliler hakkında ise suç mahallinin ve ikamet yerinin kolluk kuvvetlerine gizli ve şifreli olarak verilen talimatlarla kişilerin firar etmelerinin önlenerek yakalanmaları istenmiştir[5].

Ocak ayında tutuklamalar ülke genelinde genişleyerek ve artarak devam etmiştir. Divân-ı Harbi Örfilere komisyonlar vasıtasıyla gönderilen kişilerin dosyaları incelendikten sonra gerekli görülen kişiler tutuklanmıştır. 9 Ocak 1919 tarihi itibarıyla tutuklanan 130 kişi arasında, Trabzon tehcirinden suçlu bulunan Acente Mustafa, eski valilerden Muammer, Atıf ve Memduh Beyler, Yozgat Jandarma Tabur Kumandanı Tevfik Bey, eski Bursa valisi Ali Osman Bey, İttihat ve Terakki Cemiyeti Bursa murahhası Konyalı İbrahim ve Belediye reisi Ahmet Muhtar Beyler gibi ileri gelen devlet adamları bulunmaktadır[6].

İttihat ve Terakki hükûmetlerinde bakanlık yapmış kişilerin, Türk milliyetçiliğinin fikir önderlerinin ve devletin kritik kademelerinde görev yapmış önemli ittihatçıların evlerine beklenmedik zamanlarda ansızın yapılan baskınlarda, itibar cellatlığı yapılmıştır. Tehcir şüphelileri mülklerinden, öç alınırcasına yatak kıyafetleriyle yaka paça çıkartılmışlar ve sert muameleye maruz kalarak göz altına alınmışlardır[7].

 Basına sızdırılan 32 kişilik listede Bekirağa Bölüğü’ne hapsedilen tutuklular arasında çok önemli isimlerin olduğu görülmüştür. Listede: “Dahiliye Nazırı İsmail Canbolat, İâşe Nazırı Kara Kemal Bey, Meclis-i Mebusan eski reisi Hacı Adil Bey, İstanbul Mebusu Karasu Efendi, Meclis-i Mebusan eski Birinci Reisi Vekili Hüseyin Cahit (Yalçın), Merkez-i umumi azasından Ziya Gökalp Bey ve İttihat ve Terakki Cemiyeti Kâtib-i umumisi Midhat Şükrü (Bleda) Bey” gibi cemiyet içinde ve hükûmetlerde çok mühim görevler yapmış Türk milliyetçileri ve ittihatçılar bulunmaktadır[8].

Basında yer alan bilgilerde tutuklananlara dair farklı sayılar da görülmüştür. Örneğin: Yeni Gün Gazetesi, tutuklu sayısını 28 kişi olarak vermiş ve bunlardan 22’sinin Polis Müdüriyetinde, 6’sının ise İstanbul Muhafızlığında bulunduğunu yazmıştır[9]. Basında yer alan tutuklu diğer kişilerin isimleri ise şöyledir; “Karasi Mebusu Hüseyin Kadri Bey, Erzurum Mebusu Hüseyin Tosun Bey, Bursa Mebusu Rıza Bey, Lazistan Mebusu Sudi Bey, İzmir valisi Rahmi Bey, Teceddüt Fırkası Meclisi idare azasından Tevfik Rüşdü Bey, Diyarbakır valisi Bedrettin Bey, Muhacirin idaresi müdür muavini Veli Necdet Bey, İttihat ve Terakki murahhaslarından Ferid Bey, Esnaf Cemiyeti kâtib-i umumisi Selahaddin Bey, Merkez umumi katiplerinden Salim Bey, Polis Müdüriyeti kısm-ı siyasi müdürü Tevfik Hadi Bey, Boğazlıyan Kaymakamı Faik Bey, Enver Paşa’nın kethüdası Derviş Efendi, Edirne mebusu Hacı Adil Bey, Erzurum mebusu Vasfi, Müdür Hüseyin Tosun, Bursa mebusu Rıza Bey, İttihat ve Terakki merkezi umumi azasından Dr. Rasuhi, Teceddüt Fırkası azasından Dr. Tevfik Rüşdü, Esnaf Cemiyetleri reisi Memduh Şevket, eski nazır Haşim Bey’in biraderi Selahattin, Diyarbakır vali vekili Bedrettin, İstanbul Defterdarı Fazıl, Rüsumat müdürlerinden Salim, Darulfünun riyaziye muallimlerinden mühendis Şakir, Muhacirin müdüriyeti muavinlerinden Veli, memur Selahaddin. Askerî şahsiyetler ise şunlardır: Süleyman Numan, Mahmut Kâmil Paşalar, Cevad ve Vasfi Beyler ve Kaymakam Agâh Bey.” [10]

Hükûmet, bir taraftan İttihatçı üyelerin tutuklanması ile meşgul olurken diğer taraftan da savaş kabinesinde yer almış bakanların ve 5 Kasım 1918 tarihinde feshedilen[11] İttihat ve Terakki Partisi’nin yerine kurulan Teceddüt fırkasının, bankalardaki paraları ile taşınabilir ve taşınmaz mallarına el koymuştur[12].

Tevfik Paşa Hükûmeti’nin istifası üzerine, 4 Mart 1919 tarihinde İngilizlerin desteği ve isteği üzerine Padişah iradesi ile Birinci Damat Ferit Hükûmeti göreve başlamıştır. Yeni Hükûmetin iş başı yapmasından 6 gün sonra, İngilizler tarafından, içerisinde Fethi (Okyar) Bey, eski sadrazam Sait Halim Paşa, İngiliz işgaline karşı duran Şeyhülislam Musa Kazım ve Meclis-i Mebusan Reisi Halil Bey gibi önemli kişilerin yer aldığı bir tutuklama listesi Sadrazam Damat Ferit Paşa’ya verilmiştir. Yukarıda anlattığımız tutuklamaları yeterli görmeyen İngilizlerin 30 Ocak 1919 tarihinden itibaren hazırladığı tutuklama listeleri büyüyerek devam etmiş ve 10 Mart’ta Damat Ferit Hükûmeti’ne verilen yeni listeyle beraber 1919 yılı içerisinde çok önemli ittihatçıların olduğu büyük bir grup tutuklanarak Bekirağa Bölüğü’ne hapsedilmiştir.

Sonuç olarak; tehcirle ilgili İlk tutuklamalar ülke genelinde İttihatçı avına dönüşmüş, şüphelilerin evleri ve üzerleri dehşet verici ve onur kırıcı bir şekilde aranarak, gözaltılar çok sert bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Halk arasında, 1500-2000 kişilik geniş listelerin bulunduğuna, ilk tutuklananların, listelerin ilk başlarında bulunan kişiler olduğuna dair söylentiler çıkmıştır[13]. Hükûmetler, tüm mesaisini tehcir zanlılarının yakalanmaları için harcamasına rağmen, İngilizler ile iş birliği içerisindeki bazı muhalif kesim tarafından yavaş davrandıkları gerekçesiyle eleştirilere maruz kalmışlardır.

Tevfik Paşa Hükûmeti’ne yapılan eleştirilere karşılık veren Dahiliye Nezareti, hükûmetin elinden geleni yaptığını, komisyonların hazırladığı kabarık tahkikat dosyalarının (22 adet) mahkemeye gönderildiğini, ayrıca tehcir sırasında Ermenilere kötü muameleden sanık kişilerin memuriyet durumlarının ve isimlerini bulunduğu defterin, Divan-ı Harbe teslim edilmesi için Harbiye Nezaretine verildiğini açıklamak zorunda kalmıştır.

Tutuklanan ittihatçılar, devlet görevlisi mülki amirler ve çeşitli kademelerde vazifeli memurlar hakkında, Tevfik Paşa ve Damat Ferit Paşa Hükûmetleri zamanında yapılan tehcir yargılamalarını anlatacağım yazılarımı bu köşeden takip edebilirsiniz.

-----------------------------------------------------------------------------

Hüseyin ALPASLAN;

Tarihçi-Yazar

alpasker.84@hotmail.com

Kaynakça

[1] M. Tayyib Gökbilgin, “Millî Mücadele Başlarken Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine”, Birinci Kitap, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara 1959, s. 15.

[2] Vakit, 2 Aralık 1918, nr. 400. 

[3] Nejdet Bilgi, “Ermeni Tehciri ve Boğazlıyan Kaymakamı Mehmed Kemal Bey’in Yargılanması”, Köksav Yayınları, Ankara 1999, s. 93.

[4] Takvim-i Vekayi, 21 Aralık 1918.

[5] Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), DH. KMS., 49-1/53.

[6] Feridun Ata, “Divân-ı Harb-İ Örfî Mahkemelerinde Ermeni Tehciri Yargılamaları”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmalar Dergisi, Sayı:15, 2004, s. 316.

[7] Tasvir-i Efkâr, 5 Şubat 1919, nr. 2643.

[8] Feridun Ata, a.g.m., s.317.

[9] Yeni Gün, 3 Şubat 1919, nr. 151.

[10] Vakit, 1 Şubat 1919), nr. 459.; Feridun Ata, a.g.m., s.317, 68 nolu dipnot.

[11] Zeki Sarıhan; “Kurtuluş Savaşı Günlüğü” Cilt: l, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1993, s.5.

[12] Tasvir Efkâr, 3 Şubat 1919, nr. 3462 ve 2641; Yeni Gün, 3 Şubat 1919, nr. 151; İkdam, 3 Şubat 1919, nr. 7896; Bünyamin Kocaoğlu, “İttihat ve Terakki Fırkasının Dağılması”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Samsun 2003.

[13] Ahmet Emin Yalman, “Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim”, Cilt:1, Yay. Haz. Erol Şadi Erdinç, Pera Yayınları, İstanbul 1997, s. 409-410.

Önceki sayfa   Sayfa başına git  
YORUMLAR
 Onay bekleyen yorum yok.

Küfür, hakaret içeren; dil, din, ırk ayrımı yapan; yasalara aykırı ifade ve beyanda bulunan ve tamamı büyük harflerle yazılan yorumlar yayınlanmayacaktır.
Neleri kabul ediyorum: IP adresimin kaydedileceğini, adli makamlarca istenmesi durumunda ip adresimin yetkililerle paylaşılacağını, yazılan yorumların sorumluluğunun tarafıma ait olduğunu, yazımın, yetkililerce, fikrim sorulmaksızın yayından kaldırılabileceğini bu siteye girdiğim andan itibaren kabul etmiş sayılırım.
 

Bu haber henüz yorumlanmamış...

FACEBOOK YORUM
Yorumlarınızı Facebook hesabınız üzerinden yapın hemen onaylansın...
TİCARİ HAYAT GAZETESİ
ARŞİV
ÇOK OKUNANLAR
YAZARLAR
Burak BALCI
Burak BALCI
KLAVYE TUŞUNDAN KİMLİK DOĞRULAMA!
Hatice TOPÇU
Hatice TOPÇU
GİDİŞ NEREYE
Bünyamin ALTINTAŞ
Bünyamin ALTINTAŞ
DOMATES RAPORU
Prof.Dr. Esat ARSLAN
Prof.Dr. Esat ARSLAN
TÜRKİYE'NİN ZORUNLU 'BARIŞ HAREKATI': TEL RİFAT
Oğuzhan SARI
Oğuzhan SARI
TIBBİ VE AROMATİK BİTKİLER
Hatice KARATAŞ
Hatice KARATAŞ
GÜNÜMÜZ MİMARİSİ
Seda TOLMAÇ
Seda TOLMAÇ
KIZ ÇOCUKLARI
Esra SARI
Esra SARI
GÜNÜMÜZ İLİŞKİLERİ
Arda ÇELİK
Arda ÇELİK
DENK DÜŞÜŞ
Murat BALCI
Murat BALCI
“SİYASİ CİNAYETLER” İDDİASI SORUŞTURULACAK
Mustafa YILDIZ
Mustafa YILDIZ
GEREKSİZ MEDENİYET KAVGASI
Nimet KÜLTEKİN
Nimet KÜLTEKİN
PRE-DİYABET (GİZLİ ŞEKER) NEDİR? BESLENME TEDAVİSİ NASIL OLMALIDIR?
Mert Can DUMAN
Mert Can DUMAN
SALGININ KAZANANI-KAYBEDENİ
Hüseyin ALPASLAN
Hüseyin ALPASLAN
DİVÂN-I HARB-İ ÖRFİ’NİN İLK YARGILAMASI: YOZGAT TEHCİRİ DAVASI-I
Bekir ATACAN
Bekir ATACAN
LİBYA NEREYE GİDİYOR?
Büşra ÇİNKAYA
Büşra ÇİNKAYA
ZEHİRLİ VE İSTİLACI TÜR
Ömer AĞAÇLI
Ömer AĞAÇLI
TAKVA’NIN ÖZÜ İLE İLGİLİ BİRR( ÜSTÜN İYİLİK) KAVRAMI ÜZERİNE
R.Bülend KIRMACI
R.Bülend KIRMACI
DÜŞÜNEN, KONUŞAN, DİNLEYEN ve GELECEĞE YÜRÜYEN TÜRKİYE!
Şira Yıldız ASAN
Şira Yıldız ASAN
DAHA MUTLU HİSSETMENİZ İÇİN
Nesrin Yarım ÖZOĞLU
Nesrin Yarım ÖZOĞLU
ORMAN DEYİP GEÇMEYİN!
Dursun ERKILIÇ
Dursun ERKILIÇ
KADINLAR VE ‘ANKA’RA!
İsmail CİNGÖZ
İsmail CİNGÖZ
FERGANA VADİSİ’NDEN TÜRK BİRLİĞİNE
Hasan AKGÜL
Hasan AKGÜL
ÜLKENİN KALKINMASINDA SİVİL TOPLUM KURULUŞLARININ ÖNEMİ
Duran AKKAYA
Duran AKKAYA
BİSİKLET KÜLTÜRÜ
Ceyhun Özgür
Ceyhun Özgür
ÇALIŞAN EMEKLİNİN MAAŞINDA KESİNTİ OLUR MU?
Ayşe Aybike Yılmaz
Ayşe Aybike Yılmaz
VEJETARYEN BESLENMESİ
Burcu ŞEN
Burcu ŞEN
NE KUTLADIĞIMIZI BİLİYOR MUYUZ?
Av. Zeynep YETİŞGİN
Av. Zeynep YETİŞGİN
HATIR İÇİN YOLCU ALIMINDA ARAÇ İŞLETENİN SORUMLULUĞU
Gülçin KARLI İPEK
Gülçin KARLI İPEK
İLKLERİN KADINI SABİHA RIFAT GÜRAYMAN
Hicret TÜRKMAN
Hicret TÜRKMAN
KOMŞULUK ÖLMESİN
Ceren Tuğçe ÖZDEMİR
Ceren Tuğçe ÖZDEMİR
ENDİŞE VERİCİ!
Gamze Nur ERGİL
Gamze Nur ERGİL
BABA’YA İTHAFEN
Fatma Sena YAMAN
Fatma Sena YAMAN
SEVİNCİ ŞÜKÜR, ÜZÜNTÜSÜ SABIR
Serkan KUMDAKÇI
Serkan KUMDAKÇI
SEYRE DEVAM
Can Berk KANAT
Can Berk KANAT
DİŞİYİ KİŞİ YAPALIM!
Esra  YAZDIÇ DEMİR
Esra YAZDIÇ DEMİR
ŞALVARIYLA KÜRSÜYE ÇIKIYOR, AKADEMİSYENLERİN YAPAMADIĞINI YAPIYOR
Şahap YILMAZ
Şahap YILMAZ
İŞ PLANI NEDEN ÖNEMLİ?
Ali Asker DEMİRHAN
Ali Asker DEMİRHAN
YENİ TORBA KANUN TASARISININ VERGİ HÜKÜMLERİ
Mehmet GÖKTÜRK
Mehmet GÖKTÜRK
GERÇEĞİ HAKARET SAYMAK!
Abdurrahman SAĞKAYA
Abdurrahman SAĞKAYA
DEVLET HİZMET SATIN ALMALI
Oktay TAŞ
Oktay TAŞ
İŞİMİZ FİYAKA!
Cihangir TÜRKMEN
Cihangir TÜRKMEN
İHTİYAÇLARIM VE REFERANDUM
İsmet ORHAN
İsmet ORHAN
ÜÇ MUAMMADA... İLKLER NELER OLUYOR?
Sedat ERİŞ
Sedat ERİŞ
HALKIN BİLİNÇALTINDAKİ SORULAR-4
ÇOK YORUMLANANLAR
FACEBOOK'TA TİCARİ HAYAT
Ana Sayfa Gündem Ekonomi Şirketler Özel Haber Ankara Sağlık Yasam
KünyeHakkımızda KünyeKünye İletişimİletişim FacebookFacebook TwitterTwitter Google+Google+ RSSRSS Sitene EkleSitene Ekle Günün HaberleriGünün Haberleri
Maxiva